Hoogbegaafd en werk, op weg naar een oplossing

Hieronder weer een gedeelte van een artikel over hoogbegaafden en werk. In dit artikel een tweetal tabellen waaruit ik heldere leerdoelen heb kunnen halen die kunnen leiden tot beter functioneren op de werkvloer. Ook vind ik dat er dit in artikel weer veel herkenbare punten genoemd zijn die meer inzicht geven in het functioneren van het hoogbegaafde brein.

Eerst wil ik de leerdoelen benoemen die ik aan de hand van de tabellen heb opgesteld. Ik vind zelf de twee tabellen erg verhelderend en herkenbaar en heb gestelde punten omgezet naar leerdoelen die praktisch en toepasbaar zijn.

Want, ook hier geldt: Als je wil leren van je werk en jezelf wil ontwikkelen dan is het verstandig niet je omgeving de schuld te geven maar te gaan zoeken naar leerpunten voor jezelf om de situatie te verbeteren. Wie hoogbegaafd is moet slim zijn!

Leerdoelen die meteen toepasbaar zijn op de werkvloer:

  • Niet meteen de discussie of het conflict aangaan als je denkt dat er niet rechtvaardig gehandeld wordt. (Tabel 1, punt 1)
  • Eerst luisteren naar anderen en niet meteen oordelen.(Tabel 1, punt 2)
  • Niet lang nadenken over het hoe en waarom van het handelen van anderen. (Tabel 1, punt 3)
  • Geduld hebben in vergaderingen en niet te snel willen. (Tabel 1, punt 4)
  • Gestructureerd, rustig en aandachtig werken aan één taak tegelijk en die afmaken. (Tabel 1, punt 5, 6 en 7)
  • Tijd maken voor social talk, en daarin oefenen. (Tabel 1, punt 8)
  • Accepteer prikkels in de werkomgeving en klaag niet. (Tabel 1, punt 9)
  • Werk toe naar de overlevingsstrategiën "Geaccepteerd" en "Sociaal" en leer van je eigen gedrag dat in één van de andere strategiën thuis hoort. (Tabel 2)
  • Leg niet de nadruk op de kwaliteit van het werk maar let ook op de sfeer en kijk hoe je daar een positieve bijdrage aan kan leveren. Oefen jezelf in communicatietechnieken. (Tabel 2, "Confronterend")
  • Zorg erg actief voor dat je in contact blijft met de samenleving en trek je niet terug maar ga bewust WEL naar personeelsfeestjes of sociale bijeenkomsten. (Tabel 2, "Onopvallend" en "Isolement")

Kenmerken van hoogbegaafden

Hoewel natuurlijk alle hoogbegaafden verschillend zijn, zijn er wel kenmerken, die veel voorkomen. Sommige daarvan zijn van nature aanwezig, andere zijn geleidelijk ontstaan door interactie met de omgeving. Oorzaak en gevolg zijn dus niet altijd te onderscheiden.

  • Snelheid van denken. Het denken van hoogbegaafden verloopt sneller. Men maakt veel gedachtesprongen, associeert snel en springt schijnbaar van de hak op de tak.
  • Hooggevoeligheid. Een hoger ontwikkelingspotentieel gaat vaak samen met hooggevoeligheid 7. Deze hooggevoeligheid uit zich op verschillende gebieden: psychomotorisch, sensueel, intellectueel, imaginatief, emotioneel en kan lijken op ADHD.
  • Zintuiglijke overprikkeling uit zich auditief (machines, radio’s, smakken), visueel (lichtinval) of de tastzin (bepaalde stoffen, merkjes in kleding of aanrakingen). Hooggevoeligheid in het algemeen staat momenteel sterk in de belangstelling.
  • Introversie. De interne wereld van hoogbegaafden is sterk ontwikkeld. Ze zijn snel en gemakkelijk te kwetsen en houden daarom mensen op een afstand. Sommigen mijden feestjes en dergelijke, omdat de gesprekken hen niet interesseren. Dit kan lijken op autisme. Introversie kan ook ontstaan door het zich afgewezen voelen. Mensen met hoge IQ’s zouden moeilijker ‘soortgenoten’ ontmoeten, waardoor men gauw in een isolement komt.
  • Emotionele ontwikkeling. Veel hoogbegaafden voelen sterke emoties. Maar omdat het cognitieve denken overheerst en veiligheid biedt, blijft de emotionele ontwikkeling relatief achter. Ze kunnen gevoel en verstand moeilijk verbinden. Dit kan versterkt worden wanneer men zich al jong eenzaam voelt. Bijvoorbeeld wanneer de omgeving het kind niet als hoogbegaafd (h)erkent. Gelukkig is de emotionele ontwikkeling bij veel hoogbegaafden wel goed verlopen.
  • Creativiteit. Het denken van hoogbegaafden is anders dan van normaal begaafden: globaler en met een sterk voorstellingsvermogen. Voor gemiddeld intelligente mensen zijn zij vaak niet te volgen. Ze kunnen snel patronen herkennen, waardoor zij bijvoorbeeld trends kunnen voorspellen. Zij kunnen vaak intuïtief conclusies trekken. De creativiteit wordt nogal eens gefrustreerd in het reguliere onderwijs.
  • Onafhankelijkheid. De oordeels- en meningsvorming van hoogbegaafden gaat vaak autonoom te werk. Zij zijn non-conformistisch en vertonen daardoor wat leerkrachten snel ‘onaangepast gedrag’ noemen. Deze onafhankelijkheid hangt samen met de genoemde creativiteit. Zij hebben vaak een hekel aan niet-democratische autoriteit.
  • Perfectionisme. Perfectionisme gaat vaak gepaard met het hebben van te hoge verwachtingen van anderen, maar ook met schaamte, schuldgevoel en minderwaardigheidsgevoelens door het niet kunnen voldoen aan de eigen hoge normen. Hierdoor ontstaat spanning en soms ‘verlamming’.
  • Leerstijl. De leerstijl is vaak explorerend. Aan leren van gewone ‘rijtjes’ hebben ze een enorme hekel, ze vinden het oninteressant en gaan zich vervelen. Ze snappen de vragen van de leraar of uit het leerboek vaak niet, ze zoeken daar te veel achter. Dat leidt tot frustratie. Sommige hoogbegaafde volwassenen ontberen basiskennis, maar hebben wel veel kennis op gebieden waarin ze geïnteresseerd zijn. Ze ontwikkelen vaak geen leerstrategieën omdat ze nooit leren van falen.
  • Faalangst en onderprestatie. Als de intelligentie niet wordt gestimuleerd, ontwikkelen kinderen vaak slechte werkgewoontes. Ze denken soms zelf dat zij dom zijn, worden faalangstig en gaan onderpresteren. Hun motivatie om te gaan leren daalt. Dit kan later leiden tot frustraties en teleurstellingen in hun loopbaan.

Hoogbegaafden en problemen op het werk.

Hoe hoogbegaafdheid zich op het werk uit en hoe de hoogbegaafde dit zelf ervaart, is nog nauwelijks onderzocht. Een van de auteurs (FC) werkte lange tijd als P&O-adviseur in een omgeving van veel hoogbegaafden. Hij ontdekte een verrassende parallel tussen hoogbegaafden en kunstenaars. Beiden kunnen zich vaak pas ontplooien als er aan soms wonderlijke voorwaarden wordt voldaan. Inspiratie en motivatie blijken belangrijker factoren dan kennis en kunde.

Tabel 1
Kenmerkende uitspraken van werkomgeving en hoogbegaafde medewerker bij aanpassingsproblemen.

9 punten die de werkomgeving signaleert, met daaronder wat een hoogbegaafde medewerker zelf benoemt:

1 Veel conflicten met management en autoriteiten
Hb-er: Ik heb een groot rechtvaardigheidsgevoel.

2 Slecht luisteren naar anderen
HB-er: Mijn ideeën worden niet begrepen, maar ik heb meestal gelijk.

3 Motieven moeilijk te plaatsen.
HB-er: Wat zit er toch achter? Ik ben kennelijk bedreigend voor mijn collega’s.

4 Slechte timing in bijv. vergaderingen
HB-er: Ik word aldoor tegengewerkt, wat gaat het allemaal langzaam.

5 Sterke pieken en dalen in functioneren, zonder aanwijsbare oorzaak
HB-er: Ik weet helemaal niet wat ik wil, ik vind haast alles interessant.

6 Niet duidelijk waar medewerker het beste inzetbaar is, houdt zich met van alles bezig
HB-er: Ik ontvang weinig waardering, men ziet niet wat ik kan.

7 Geen doorzettingsvermogen en discipline
HB-er: Ik ben snel afgeleid.

8 Is moeilijk benaderbaar, niet sociaal
HB-er: Ik heb een hekel aan social talk.

9 Stelt allerlei eisen over omgevingsfactoren
Hb-er: Ik snap niet dat de rest in die herrie kan werken.


De aanpassings- en communicatieproblemen worden zichtbaar uit het verschil tussen de twee.

Disfunctionerende hoogbegaafden zijn zich vaak niet bewust van de eigen intelligentie, waardoor onkunde van anderen als onwil wordt geïnterpreteerd. Ze ergeren zich en gaan vaak veel te snel. Verder is er de neiging sterk op de inhoud gericht te zijn, en weinig op zaken als enthousiasme en motivatie. Aan de andere kant proberen ze zich soms juist teveel aan te passen, waardoor algehele ontevredenheid kan ontstaan en de profilering onvoldoende duidelijk is om geschikt werk aan te trekken.

Adviesfuncties, creatieve beroepen en specialistische functies in b.v. de juridische, medische, technologische, onderwijskundige, PR of journalistieke sector zijn vaak heel geschikt, evenals het opzetten van een eigen onderneming. In de aansturing door de leidinggevende dienen doel en resultaat voorop te staan en niet de te volgen methode (‘kompasbenadering’). Bij die benadering kunnen hoogbegaafden unieke bijdragen leveren aan bijvoorbeeld strategie, probleemoplossing, trendwatching en productontwikkeling.

Tabel 2
Strategieën van hoogbegaafden ten aanzien van leven en loopbaan

Onopvallend

Houdt zichzelf gedeisd, waardoor persoonlijke ontwikkeling beperkt blijft. Vaak niet bewust van hoge intelligentie: vindt zichzelf vrij dom. Functioneert in eenvoudige banen. Kan door het ontdekken van hoogbegaafdheid groeien naar een van de andere types.

Geaccepteerd
Heeft al vroeg aansluiting gevonden bij mensen op eigen niveau, en is daardoor gestimuleerd. Heeft geen grote aanpassingsproblemen gekend en heeft een normale persoonlijke ontwikkeling doorgemaakt. Werkt bijv. in een hoogbegaafde omgeving (Wizz kids? Gespecialiseerde onderzoeker?), als adviseur met een unieke taak bij een uniek bedrijf, of begint voor zichzelf.

Sociaal
Heeft door schade en schande ontdekt dat je alleen met intelligentie niets bereikt. Heeft zijn/haar sociale vaardigheden actief verbeterd tot een hoog niveau. Weet daardoor veel aansluitingsproblemen op te lossen. Functioneert vaak in banen die bij uitstek multidisciplinair zijn.

Confronterend
Heeft een loopbaan van twaalf ambachten, dertien ongelukken. Van conflict naar conflict en soms zelfs van ontslag naar ontslag. Probeert te overleven door nadruk op de kwaliteit van het werk. Kan groeien naar ‘Sociaal’ of overgaan naar ‘Isolement’.

Isolement
Opereert vrijwel in een isolement. Loopt gevaar contact met de samenleving kwijt te raken.

Vaak vindt ontwikkeling plaats van de ene naar de andere strategie. Soms worden in verschillende omgevingen verschillende strategieën naast elkaar toegepast.

Psycholoog Hans de Vries geeft in zijn boek praktische adviezen om beter contact te krijgen met het alledaagse leven en daarmee met de samenleving. Zoals ‘niet doen’ als leidraad om te voorkomen dat ze te snel en te veel dingen naar zich toetrekken. Corten benadrukt het belang van zelfsturing in de loopbaan: van nature zijn hoogbegaafden geneigd rationeel te redeneren vanuit wat ze allemaal kunnen, wat gedaan moet worden en welke specifieke omstandigheden dat vereist. Om dan verbaasd of teleurgesteld te ontdekken dat dat niet vanzelf leidt tot een goede aansluiting op de werkplek. Contact met hun eigen gevoel, met dat wat ze graag willen en waardoor ze gemotiveerd worden blijkt vaak een betere basis voor contact met collega’s en profilering op de werkplek dan feitelijke kwaliteiten.

Bron: Hoogbegaafden aan het werk. Door: Noks Nauta, Frans Corten

Een artikel dat eerder is verschenen in het tijdschrift voor bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde (TBV 10, nr. 11, nov. 2002)


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen